"Grote meesters met kleine mesjes" NRC.Next 14-03-2011


In televisieseries zijn het virtuoze handigheidskunstenaars; helden die levens redden waar de lieftallige verpleegkundige bij staat. Geslepen onderzoeksjournalisten schilderen ze vaak af als op geld beluste botte boeren die liever snijden dan praten, liever verdienen dan genezen. Chirurgen: wat schuilt er werkelijk achter de mondkapjes en het steriele blauw? De afgelopen maanden vertoefde ik in de wereld van scalpels en hechtdraad, hiërarchie en steriliteit. Voor als je ooit onder het mes gaat of gewoon nieuwsgierig bent: wat kunnen we leren van de grote meesters met de kleine mesjes, balancerend tussen de hoogmoed en de val?
Als om half zes de wekker gaat om je richting een huis vol zieke, veelal oude mensen, te begeven, is één ding zeker. Al doen E.R. en Grey’s Anatomy soms anders vermoeden: chirurgie is geen glamour. De zorgvuldig getailleerde mantelpakjes zijn ingeruild voor een vormeloos wit pak, de pumps voor de immer degelijke klomp. De nagels zijn kort geknipt, ringen en oorbellen blijven in de kast. IJdelheid is in dit vak een teken van zwakte, verdoezeling van de inhoud: voor mensen met te veel tijd en te weinig kennis. Het ligt misschien aan het feit dat ik zelf altijd op uniformscholen heb gezeten, maar het is werkelijk een verademing. Geen oeverloos gesteggel over zomer- en winterkledingetiquetten, geen gedraal voor uitgewoonde kledingkasten. Het gaat weer eens om de inhoud in plaats van de vorm. Chirurgen hebben geen spindocters of woordvoerders, geen democratische strop waardoor ze verplicht worden de complexiteit te verkopen in loze one-liners.
De dag begint met een plastic bekertje lauwe koffie en de overdracht. Voorafgaand aan een operatie is de besluitvorming cruciaal. Elke opinie zonder bodem wordt genadeloos afgestraft. We worden elke dag doodgegooid met meningen van mensen die geen enkele kennis van zaken hebben. Hele televisieprogramma’s varen op het goede humeur van praatgrage voetballers van weleer en bezorgde moeders van vandaag. Daarentegen, als je een mes in iemands buik wilt zetten moet je wel met bijzonder goede argumenten komen om die ingreep te rechtvaardigen. Wat Wilders doet in het politieke debat zou hij als chirurg nooit kunnen maken; retorische trucs en ongenuanceerd angst zaaien zijn in de discussie over de therapie van een kind met kanker uit den boze.
Artsen gebruiken de kennis opgedaan uit erkende, grootschalige onderzoeken en jarenlange ervaring om te streven naar de beste zorg. Ze hebben geen tijd om elke vier jaar de eed van Hippocrates opnieuw uit te vinden. Daarentegen, hoeveel regeringen pleiten voor strenger straffen terwijl elk wetenschappelijk onderzoek aantoont dat dit geen enkele zin heeft?
Om half acht mag ik naar het operatiecomplex; blauwe pyjama aan, handen in het sop en op naar de steriele kamer. In tijden van grenzeloze bereikbaarheid via iphones en androids en een continue overdosis aan ongevraagde informatie is concentratie een zeldzaam goed. Mijn vrienden verslijten me vaak voor facebookfetisjist en twitterjunkie. In de praktijk vertoef ik (bijna) nergens zo graag als in een operatiekamer. De totale afwezigheid van reclameboodschappen, sociale media, glitterkleding en hippe jingels maken het eenvoudiger om je te concentreren op één van de meest fenomenale producten van de evolutie: het menselijk lichaam. Je kan niet zappen, skippen of buzzen; de grootste angst van onze tijd is het gevaar dat je iets zou missen, maar tegelijkertijd missen we daardoor vaak alles.
“Mes!”, zegt de chirurg naast me kordaat met een uitgestoken hand en in een vrije val vanuit de filosofische wolken sta ik binnen een paar seconden weer met beide voeten op de grond van de operatiekamer. Geen tijd voor lange beschouwingen, er moet een galblaas worden verwijderd. Dit is niet het moment voor oeverloos gefilosofeer en gespeculeer. Zonder het verlies van de nuance is de taal van een chirurg duidelijker dan die van menig populist. Immers, het detail bepaalt het slagen van het grotere geheel. Tijdens een laparoscopische operatie (via enkele insteekopeningen met een camera in de buik) kan het raken van een klein bloedvat het zicht op het operatiegebied dramatisch vertroebelen.
Een chirurg bedenkt van tevoren welke obstakels hij kan verwachten. Hoe goed zijn kennis van de anatomie ook is: een menselijk lichaam blijft onvoorspelbaar. Evenals de grilligheid van beurskoersen en verkiezingspeilingen werkt een chirurg met een bepaalde mate van onzekerheid. Eén verkeerde beslissing heeft gevolgen die kunnen leiden tot de dood. Maar, overpeins ik, geldt dat niet voor veel meer keuzes die we maken? Als ik een t-shirt van vijf euro koop dat gemaakt is in Maleisië, hoe weet ik dan zeker dat ik niet mensonwaardige werkomstandigheden voor kinderen in stand houdt? Moeten de gevolgen van een keuze even duidelijk zijn als een massale bloeding om je te laten beseffen dat het anders moet?
Chirurgen snijden in mensen; als coassistent zie je mensen veranderen in patiënten. Liggend in een ziekenhuisbed in zo’n suffe pyjama zie je mensen worstelen met de acute staat van afhankelijkheid waar ze in terecht zijn gekomen. Een gesjeesde bankier die na zijn darmoperatie geholpen moeten worden met wassen, een kordate cassière met borstkanker die niet zelf naar de wc kan. In tijden van hyperindividualisme en ‘eigen verantwoordelijkheden’ is niets beangstigender dan dat. Als je zes maanden uitvalt omdat je geopereerd moet worden aan een tumor, vervalt dan je status als ‘hardwerkende Nederlander’?
Moe maar voldaan sta ik ’s avonds in de kleedruimte. Terwijl ik m’n iphone weer aanzet en m’n klompen verruil voor m’n pumps duik ik langzaam weer in de wereld van de ongelijkheid, de vorm en de oneindige hoeveelheid prikkels. Op de fiets naar huis zie ik mensen haastig aan elkaar voorbij gaan. Een jongen rent naar de tram, een kleuter hinkelt aan de hand van zijn moeder op de stoep. Ze gebruiken hun lichamen als geoliede machines, onbewust van de afhankelijkheid van botten, spieren en organen. In het verkeerscircus van de stad is één onoplettende automobilist genoeg om deze perfectie te doorbreken. Met loeiende sirenes ga je op weg naar de stilste kamers van Nederland, op weg naar de grote meesters met de kleine mesjes.

TEDxMaastricht - 4 april 2011 - Sam & Mac

Over Sam & Mac