Het geweten van de wraak...


Vreugde, woede, verdriet, afschuw, verrassing en angst behoren tot onze basisemoties; ze bepalen ons handelen. Ze zorgen ervoor dat we genieten, verdriet hebben, liefhebben en verachten. Dergelijke gevoelens hebben meestal geen negatief effect op ons; maar wat als dit wel het geval is? Welke gevoelens heeft een bewaker van een concentratiekamp of een Amerikaanse soldaat in Guantanamo Bay? Wat gebeurt er met onze emoties als ons gevraagd wordt onmenselijke wreedheden uit te voeren? Sluiten we ons af voor gevoelens zoals medelijden, solidariteit en morele waarden en zijn gevoelens van wraak alles overheersend?

Geweten en emotie zijn niet hetzelfde, maar ze houden wel verband met elkaar. Schuldgevoelens zijn in extreme gevallen onverenigbaar met een normaal leven. Het is onmogelijk om dag in dag uit, mensen te kunnen martelen, te kleineren en soms zelfs te vermoorden en daarbij nog emoties te hebben. Kan men nog een motief vinden voor het vernielen van zoveel mensenlevens, waaronder dat van de dader zelf?

In een oorlog worden er altijd mensen ten onrechte opgepakt en zonder proces gevangen gehouden. Het grootste voorbeeld van onze tijd is waarschijnlijk de concentratiekampen; kinderen, ouders en criminelen werden verzameld en gedeporteerd onder begeleiding van soldaten, jonge mensen met menselijke gevoelens. Hoezeer heeft bijvoorbeeld een Hitler hen moeten manipuleren en motiveren om ervoor te zorgen dat zij medemensen zo gingen behandelen? Hoeveel antipathie en rassenhaat moet er worden aangewakkerd zodat die emoties hen konden aanzetten tot het vernietigen van medemensen?

Naar mijn mening is het niet mogelijk iemand te vermoorden zonder enig gevoel. Daarvan bewust zijn, iemand aankijken en hem neerschieten vraagt een gemoedstoestand, die niet te bevatten is voor hen die dit nooit hebben meegemaakt. Het is het gemakkelijkst wanneer iemand niet meer is dan een nummer of een onherkenbaar persoon met een blinddoek, die ooit in het verleden zelf ergere wreedheden heeft begaan en die daar nu voor moet boeten.

Reeds in de Griekse filosofie ontstond het idee dat we verantwoordelijk zijn voor onze daden en niet voor onze gedachten. In ons dagelijks leven maken we keuzes vertrouwend op de juiste afweging tussen verstand en emoties. Als we er vanuit gaan dat de mens in wezen vredelievend is, zal zijn gevoel hem nooit zeggen wreedheden zonder reden te begaan. Wraakgevoelens kunnen in sommige gevallen de oorzaak zijn het begaan van een - voor de dader te verantwoorden - wreedheid. Op het moment dat er sprake is van afstomping of dat we zodanig beïnvloed zijn dat we dientengevolge in staat zijn onze medemens onwaardig te behandelen, gebruiken we emotie echter niet langer als motief. We verdringen gevoelens van medelijden en solidariteit.

Emoties vormen een brug tussen ons geweten en de realiteit. Als er iets gebeurt dat voor ons gevoel niet door de beugel kan, ervaren we emotie. Woede, verdriet of frustratie; ze zijn het gevolg van een gebeurtenis die ons raakt. Emoties zetten ons aan tot actie en bepalen ons dagelijks gedrag. Door middel van emoties kunnen we dingen bereiken; ze zijn aanleiding voor revoluties en grote veranderingen. Wanneer ons gevraagd wordt daden te verrichten, die in strijd zijn met onze ethische principes zullen we ons in eerste instantie daartegen verzetten. Helaas kunnen meesters in het manipuleren en de groep waarin we ons bevinden ons ethisch vermogen aantasten. De toespraken van Hitler hadden een zodanige invloed dat mensen hun gevoel van solidariteit met het slachtoffer lieten varen. De frustratie na de eerste wereldoorlog werd omgezet in woede gericht op één zondebok: de joden. Hetzelfde gebeurde na 11 september 2001. Bush zaaide verdeeldheid en haalde Amerikaanse zonen en dochters over om hun emoties in te ruilen voor één gevoel: wraak. Emoties beschermen onze principes en onderscheiden ons van gewetensloze barbaren. Het is daarom van groot belang erop toe te zien dat we handelen vanuit verstand en we deze handelingen toetsen aan onze emoties.

Als er 1 schaap over de dam is...